Çöp Toplama Bozukluğu (Dispozofobi) Nedir?

Halk arasında daha çok ‘eşya atamama bozukluğu’ veya ‘dağınık biri olma’ olarak bilinen bu durum fiziksel olarak bir nesneye ihtiyaç duyulması değildir. Kişinin iç dünyasındaki boşluğu, yalnızlığı görünür bir nesneyle doldurma çabasıdır. 

Buna karşın kişinin iç dünyasına baktığımızda mesele  basit bir düzensizlik değil derin bir kaygı bozukluğu ve karmaşık bir savunma mekanizması olduğu görülebilir. 

Bu sorunu yaşayan kişiler eşyaların değersiz olduğunu bilse bile atamaz. Bunun sebebi o nesneyle kurulan bağdır. Bu bağ kişinin zihnindeki değersizlik hissinin yatışmasına neden olur. Kişi her şeyi saklamaya devam ettikçe zamanla yaşadığı evin içerisinde misafir ağırlayamamaya hatta adım bile atamamaya başlar.

Dispozofobi (Kompulsif Biriktiricilik) Belirtileri Nelerdir?

Biriktirme bozukluğunun belirtilerini doğru okuyabilmek için kişinin eşyalarla kurduğu ilişkiye bakmak gerekir. Dışardan bakıldığında en belirgin özellik artık işlevini yitirmiş poşeti, artık çalışmayan teknolojik bir aleti atmayı reddetmek olabilir. Ancak klinik gözlemlerde asıl belirtiler bu nesnelerin yokluğu fikrinin getirdiği şiddetli duygusal tepkilerdir.

Psikanalitik açıdan değerlendirildiğinde, kompulsif biriktiricilik (istifçilik) yaşayan kişilerde şu derin ve sessiz belirtiler gözlemlenir:

• Atma Eyleminin Bir “Kayıp” Gibi Algılanması: Kişi için bir eşyayı çöpe atmak basit bir temizlik değil; kendi benliğinden parçayı veya geçmişteki birini kaybetmek demektir. Kişi atamadığı çoğu nesnenin hatırası, kendinde bıraktığı bir iz olduğunu savunur.
• İnsanlar Yerine Nesnelere Bağlanma (İlişki Güçlüğü): Kişi, muhtemelen geçmişte ihmal ve terk edilme gibi olumsuz deneyimler yaşamıştır. Bu nedenle de insanlarla güvenli bağ kurmakta güçlük yaşayabilir. İç dünyasında nesnelerin kalıcı insanların kaybedildiği inancı hakimdir. Bu yüzden bir gün gidecek insanlar yerine asla gitmeyecek ve her istediğinde orada olacak eşyalar biriktirir. 
• Bölme (Splitting) Savunmasının Devreye Girmesi: Bu savunmayı gösteren bireylerin iç dünyasında sert bir ayrım vardır. Birey kişileri veya nesneleri ya hep iyi ya hep kötü olarak algılar. İkisinin beraber bir yerde bulunabileceğini kabul edemez. Bu durum biriktirme bozukluğunda dünya ve insanlar genellikle “tehdit edici, güvenilmez ve kötü” olarak; istiflenen eşyalar tamamen “koruyucu, iyi ve güvenli” olarak algılanır.

Çöp Toplama Bozukluğu (İstifçilik) Neden Olur?

Çöp toplama bozukluğunun (istifçiliğin) temelinde aslında eşyalara duyulan fiziksel bir ihtiyaç değil; geçmişte yaşanmış derin ilişkisel travma yatar.

• Terk edilme,
• ihmal edilme veya
• ani kayıplar yaşayan kişi

hayattaki insanlarla kuramadığı o güvenli bağlanmayı cansız nesnelerle kurmaya çalışır.

Psikanalitik açıdan bakıldığında her şeyi saklayan kişilerin iç dünyasında net bir inanç vardır: “Nesneler tutar, insanlar ise kaybedilir.” Bu çerçevede eşya sizi asla aniden terk etmez, sizi eleştirmez ve tamamen sizin kontrolünüz altındadır.

Bu yüzden kişi, hayal kırıklıklarıyla dolu ve öngörülemez olan insan ilişkilerinden kaçarak, eşyaların o sessiz ve güvenli dünyasına sığınır.

Kendiliğinden Çöp Toplama Bozukluğu Geçer Mi?

Hayır, eşya atamama bozukluğu çoğunlukla kendiliğinden geçen veya zamanla azalan geçici bir alışkanlık değildir. Çünkü bu durum, kişinin iç dünyasındaki derin bir boşluğa ve kaybetme korkusuna karşı geliştirdiği oldukça sert, kemikleşmiş bir savunma mekanizmasıdır.

Davranışın altındaki o işlenmemiş yas, terk edilme travması veya güvensizlik hissi terapi ortamında çözülmediğinde kişinin nesnelere duyduğu yaşamsal ihtiyaç ortadan kalkmaz. Hatta aksine; yaşın ilerlemesi, sosyal çevrenin daralması veya hayatta karşılaşılan kayıplarla her şeyi saklama dürtüsü daha da şiddetlenme eğilimi gösterir. 

Bu nedenle, “Zamanla eşyaların öneminin olmadığını fark eder, o da rahatsız olur” diye beklemek ne yazık ki kişinin eşyalardan ördüğü duvarın giderek yükselmesine sebep olur.

Çöp Toplama Bozukluğunun Tanısı (Teşhisi) Nasıl Konur?

Dispozofobi tanısı, ruh sağlığı uzmanları tarafından yapılan detaylı klinik değerlendirme ile konur. Uzmanlar teşhis aşamasında sadece evdeki eşya yığınlarının bakmazlar. Asıl odak noktası, kişinin eşyalardan ayrılma fikri karşısında yaşadığı yoğun kaygı ve panik hali olmalıdır

Değerlendirme sürecinde, istifleme eyleminin kişinin günlük yaşamını ne ölçüde etkilediği incelenir.

Kısacası teşhis aşamasındaki temel klinik soru “Evin ne kadarı kullanmadığınız eşyalarla dolu?” değil; “Bu eşyaların atılmasını kişi iç dünyasında ne kadar tehdit olarak görüyor?” sorusudur.

Çöp Toplama Bozukluğu (Dispozofobi) Tedavisi Nedir?

Eşya atamama bozukluğunun temelinde suçluluk, kayıp ve kontrol ihtiyacıyla oluşturulmuş ağır savunmalar bulunur. Bu yüzden tedavide sadece evi temizlemeye çalışmak davranışı zorla bastırmak işe yaramayabilir.

Kişinin isteği dışında eşyaların atılmasını yardım olarak değil kendi etrafındaki koruyucu duvarların yıkılması olarak algılayabilir. Bu dadaha ağır sonuçları beraberinde getirebilir. Asıl bakılması gereken eşya atamama bozukluğuna neden olan duygusal sebepleri anlamaya çalışmaktır

Psikanalitik psikoterapi tam da bu noktada devreye girer. Yüzeydeki dağınıklığın ardındaki anlamı görünür kılar. Bu süreçte terapistin amacı kişiyi “Neden bunları topluyorsun?” diye yargılamak değil; şefkatle “Bu eşya senin için neyi temsil ediyor?” sorusunun izini sürmektir. Çünkü bir gün lazım olur diye biriktirilen poşetin veya artık üstüne olmamasına rağmen dolapta duran kıyafetin hikayesi geçmişte yarım kalmış bir ilişkinin, bastırılmış bir özlemin ya da hiç yaşanamamış bir güven duygusunun yankısı olabilir.

Terapi süreci kişinin içindeki boşluğu cansız eşyalarla doldurmak yerine o boşluğu fark edip, güvenli bir terapötik ilişkiye tutabilmesini sağlamayı amaçlar. İç dünyada bu boşluk fark edilip nesneler gerçek anlamını buldukça, evdeki o devasa çöp yığınları da anlamını yitirmeye başlar.

Bu derin iyileşme noktasında eşyaları atmak; artık bir kayıp, bir terk ediliş veya ihanet olmaktan çıkar. Kişinin kendini yeniden kurmasının bir biçimine dönüşür. Kişi, terapi odasında deneyimlediği güvenli ilişki sayesinde etrafına eşyalar yığmak yerine kendi yaşamına yer açmayı öğrenir.

Dispozofobi İçin Hangi Doktora Gidilir?

Dispozofobi (çöp toplama bozukluğu) tablosunda ilk başvurulması gereken uzmanlar,klinik psikologlardır.

Ancak her şeyi biriktirmenin yanında ağır depresyon veya panik hali varsa psikiyatristlere de başvurulabilir. Burada kritik olan tedavi sürecini yürütecek uzmanın benimsediği terapi ekolüdür.

Biriktirme bozukluğunun tedavisinde sadece davranışı değiştirmeye odaklanmak eksik kalabilir.  Bu süreçpsikanalitik veya psikodinamik çerçevede çalışan bir psikoterapistle beraber yürütülmesi daha sağlıklı olabilir. Çünkü biriktirme bozukluğunda sorun düzenli olamama değildir. Kökleri geçmişe dayanan, travmalarla oluşan derin bir savunma mekanizması olmasıdır.

Psikodinamik ekol ile çalışan bir uzman kişiye nesnelerin kişinin iç dünyasında hangi duygusal boşluğu doldurduğunu veya tutulamayan hangi yası temsil ettiğini araştırır. Bireyin ancak böylesine derinlikli bakış açısıyla nesnelerle olan hikayesini çözmesi kalıcı bir ruhsal iyileşme sağlar.

Ne Zaman Dispozofobi (Çöp Toplama Bozukluğu) için Psikolojik Destek Alınmalıdır?

Psikolojik destek almak için evde adım atılacak yer kalmaması beklenilmemelidir. Bununla beraber kişi insanlarla bağ kurmak yerine tamamen dış dünyadan giderek izole oluyorsa bir uzmandan yardım alma zamanı gelmiş demektir.

Biriktirme bozukluğunun ilerleyen boyutlarında kişi eşyaları çöpe atmak bir yana yerinin değiştirilmesi fikrini bile hoş karşılamaz. Bu fikir bile kişide şiddetli bir panik, öfke patlamaları veya derin bir yas hissettirir. Bu noktaya gelindiğinde vakit kaybetmeden bir uzmanla görüşülmelidir.

Uzman yardımı ne kadar çabuk verilirse kişi kendi yarattığı hapishaneden daha kolay ve güvenli çıkma fırsatı elde eder.

Dispozofobi (Biriktirme Bozukluğu) Tedavi Edilmezse Ne Olur?

Dispozofobi (eşya atamama bozukluğu) zamanla ilerleyen bir durumdur. “Geçer” diye beklenmemelidir — aksine müdahale edilmediğinde semptomlar derinleşir.

Peki biriktirme bozukluğunda tedavi edilmezse hangi durumlara sebep olur?

• Koruyucu duvarlar kalıcı hale gelir: Kişi, dış dünyanın tehditlerine karşı eşyalardan oluşturduğu savunma mekanizması içinde giderek yalnızlaşır.
• Nesnelere bağımlılık artar: Savunma mekanizması sertleştikçe eşyalara duyulan duygusal bağımlılık güçlenir ve kontrol edilemez hale gelir.
• Gerçek dünyadan kopuş yaşanır: Kişi hem fiziksel çevresinden hem de anlamlı ilişkilerinden yavaş yavaş uzaklaşır.
• Sosyal izolasyon derinleşir: Evdeki eşya yığılmasıyla paralel olarak sosyal bağlar zayıflar; kişi tamamen kendi iç dünyasına hapsolur.

Dispozofobi “zamanla geçer” diye göz ardı edilmemelidir. Kişinin ihtiyacı olan kapsayıcı, şefkatli bir uzmanla birlikte iç dünyasını ele almasıdır.

Erken müdahale, hem yaşam kalitesini korur hem de iyileşme sürecini önemli ölçüde kolaylaştırır.