Reaktif (Tepkisel) Bağlanma Sorunu Nedir?

Reaktif (Tepkisel) Bağlanma Sorunu, yaşamın erken dönemlerinde bebeğin temel bakım vereniyle güvenli bir bağ kuramaması sonucu ortaya çıkabilir.

Güncel psikiyatrik tanı kriterlerine göre; bu tablonun temelinde genellikle erken çocukluk çağı travmaları, duygusal ihmal veya bakım verenle tutarlı bir bağ kurulamaması yatmaktadır

Winnicott’a göre bebek, anneyle kurduğu ilk temas üzerinden şunu sorgular. “Dünya güvenli bir yer mi?” Bu soruyla birlikte kapsayan çevre kavramı karşımıza çıkar. Eğer bu ilk ilişki bebeği kapsayacak kadar tutarlı değilse, bebeğin algısı değişir. Dış dünyayı tekinsiz algılamaya başlar. Burada güvensizlik doğar ve bu güvensizlik savunma olarak yalnızlığı doğurur.

Dolayısıyla bebeğin güvenli bağ kuramaması anlık bir kriz değildir. Çocuğun ilerideki kişilik yapılanmasını temelden sarsar. İnsanlara duyacağı güveni zedeler. Dünyayı algılama biçimini kalıcı olarak değiştirir.

Reaktif (Tepkisel) Bağlanma Sorunu Ne Anlama Gelir?

Reaktif bağlanma sorunu, çocuğun başkalarına karşı mesafeli, kaçınan ya da aşırı kontrolsüz şekilde yakınlaşan davranışlar göstermesidir. Bu durum çocuk ilişki kurmak istemiyor olarak algılanır.  Fakat temelde mesele daha derindir.

Çocuk ilişki kurmak ister ama hem nasıl kuracağını bilemez hem de karşı tarafa nasıl güveneceğini. Bu yüzden çoğu zaman kimseye yaklaşmaz bazen de kimseyle ilişki kuramadığından karşısındakine aşırı hızlı bağlanır.

Tepkisel (Reaktif) Bağlanma Sorunu Neden Olur?

Bu durumun en temel nedeni, yaşamın ilk yıllarında bebeğin bakım verenle kurmaya çalıştığı ilişkinin derin bir şekilde kesintiye uğraması veya hiç kurulamamasıdır. Bebek ihtiyaçlarını dile getirdiğinde karşısında tutarlı bir yankı bulamaz.

Bu eksikliğin oluşmasında şu zorlayıcı deneyimler etkili olabilir:

• Ağır İhmal ve Duygusal Ulaşılmazlık: Bebeğin ağladığında saatlerce kucağa alınmaması veya ebeveynin fiziksel olarak orada olsa bile (örneğin doğum sonrası depresyon, yoğun stres veya yas nedeniyle) bebeğin gözlerinin içine bakıp ona duygusal bir sıcaklık verememesi.
• Sürekli Bakım Veren Değişimi ve Kurum Bakımı: Çocuğun koruyucu aile sisteminde sürekli ev değiştirmesi veya kalabalık kurumlarda büyümesi. Kurumda karnı doysa ve fiziksel ihtiyaçları karşılanır. Fakat ona biricik olduğunu hissettirecek, her düştüğünde ona şefkatle sarılacak tek ve sabit bir figür eksiktir.
• Erken Dönem Travma ve Kayıplar: Çocuğun henüz dünyayı anlamlandıramadığı bir evrede birincil bakım verenini aniden kaybetmesi. Bunun sonucunda yerine güven verecek tutarlı birinin geçememesi.

Psikanalitik görüş çocuğun tüm bu tutarsızlıklar sonucunda çocuğun ruhsal dünyasında içsel güvenli bir nesne oluşturamadığını düşünür. Sağlıklı gelişimde çocuk, bakım verenin şefkatini zamanla özümser. Anne odada olmasa bile çocuk annenin geri geleceğine güvenir. Çünkü bu durumu daha önce de defalarca yaşamıştır ve anne her seferinde gelip onu bu durumdan kurtarmıştır.

Ancak reaktif bağlanma sorunu yaşayan çocuklarda bakım verenin zihinsel temsili güven vermez. Bazen korkutucudur onun için varsa bile onun için sakinleştirici değildir. Bazense güven vermez. Anne odada değilken geri geleceğine dair umudu yoktur. Bazen de büyük bir boşluktan ibarettir. Çocuk kötü bir deneyim yaşadığında zihninde onu sakinleştirebilecek bir figür yoktur. Çünkü dış dünyada kimse ona güvenli bir liman olmamıştır.

Reaktif Bağlanma Sorunu Belirtileri Nelerdir?

Reaktif bağlanma sorununda belirtiler bir yaramazlık veya huy olarak değil, doğrudan çocuğun ilişki kurma biçimi üzerinden gösterir. Çocuğun erken dönemde yaşadığı bu ilişkisel travma, onun zihnindeki içsel çalışma modellerini kökünden bozar.

Sağlıklı bir nesne ilişkileri ağı kuramayan çocukta şu davranışlar gözlemlenir:

• Göz temasından ve yakınlıktan kaçınma: Göz teması, bağlanma sürecinin en ilkel köprüsüdür. Ancak bu çocuklar için ötekiyle temas kurmak tekinsizdir. O yüzden içsel olarak geri çekilme gereği hisseder. Yakınlık, güven değil tehdit hissettirir.
• Teselliye tamamen kapalı olma: Sağlıklı güvenli bağlanmada çocuk, ebeveyni aracılığıyla duygusal regülasyon becerisi kazanır. Ancak bu çocukların zihninde onları yatıştıracak tutarlı bir içsel nesne oluşmamıştır. Bu yüzden canları yandığında dışarıdan gelen teselliyi de reddederler. Olumsuz duyguları tek başlarına yaşamayı seçerler.
• Yabancılara sınır tanımadan aşırı yakınlaşma: Bazen kaçınmanın tam tersi bir tablo görülür. Sağlıklı bir ayrışma bireyleşme süreci yaşayamayan çocuk, nerede durması gerektiğini bilemez. İçindeki o devasa boşlukla yeterince tanımadığı insanlara yakınlaşır.
• Duygusal donukluk ve ani öfke patlamaları: Tüm bu tutarsızlıklar çocuğun kendiliğini dağıtır. Dışarıdan duygusuz veya hırçın görünürler. Aslında bu davranışlar çocuğun dağılan iç dünyasını bir arada tutmaya çalışırken başvurduğu en çaresiz savunma mekanizmalarıdır.

Tüm bu belirtiler çocuğun sorunlu olduğunu değil, iç dünyasında kopan fırtınalara karşı hayatta kalma çabasını gösterir.

Kimleri Tepkisel Bağlanma Sorunu Etkiler?

Tepkisel bağlanma sorunu en sık erken çocukluk döneminde görülür. Özellikle gelişimin en hassas evresi olan 0-5 yaş arasındaki kritik dönemde görülür.

Ancak bu erken dönemde yaşanan o büyük güven kırılmalarının etkileri, çocuk büyüdüğünde kendiliğinden ortadan kaybolmaz. Aksine yaş ilerledikçe bu sorunun kökleri daha derine iner ve bireyin kişiliğine yerleşir.

Kişinin erken yaşta güvenli bağlanmanın temelini atamadığı için ergenlik ve yetişkinlik yıllarına gelindiğinde köklü güven sorunları yaşar.

• Yakın ilişkiler kurmaktan kaçınır
• İlişkileri zaman içinde son bulur.
• Çoğu ilişkiyi derinleştiremez.

Bu da zamanla kişiyi daha yalnız daha güvensiz bir insana dönüştürdüğü için başka sorunları da beraberinde getirir.

Tepkisel Bağlanma Sorununun Yol Açabileceği Zorluklar Nelerdir?

Tepkisel bağlanma sorunu erken dönemde fark edilip onarılmadığında, çocuğun iç dünyasındaki bu derin güvensizlik zamanla hayatının diğer alanlarına da yayılmaya başlar. Psikanalitik olarak bu durum, çocuğun “kendilik organizasyonunda kırılganlık” yaşaması olarak ele alınır.

Yani hayatın en başında o sağlam duygusal zemini inşa edemeyen çocuk, dış dünyanın sıradan talepleri karşısında bile kolayca dağılabilir veya incinmekten korunmak adına etrafına çok sert duvarlar örebilir.

İç dünyadaki bu kırılganlığın bir yansıması olarak, yaşamın ilerleyen dönemlerinde şu alanlarda belirgin zorlanmalar ortaya çıkabilir:

• Sosyal ilişkiler: Başkalarına güvenmek tekinsiz hissettirdiği için akranlarıyla sağlıklı, dengeli ve kalıcı bağlar kurmakta güçlük çekme.
• Duygusal regülasyon: İçinde dolup taşan yoğun duyguları anlama, isimlendirme ve kendi kendini sakinleştirme konusunda zorlanma.
• Öfke kontrolü: Anlaşılamama, reddedilme veya engellenme hissi karşısında, içsel acıyı dışa vurmanın bir yolu olarak ani öfke patlamaları yaşama.
• Akademik uyum: Ruhsal enerjisinin büyük bir kısmını dış dünyadaki olası “tehditlere” karşı tetikte kalmaya harcadığı için, öğrenmeye, odaklanmaya ve okul rutinlerine uyum sağlamaya alan bulamama.

Reaktif Bağlanma Sorunu Ne Kadar Sürer?

Kendiliğinden geçmesini beklemek çocuğa haksızlık olur. Çünkü bu çocuğun sadece iç dünyasında yaşadığı bir sorun değildir. Çevreyle yaşadığı bir sorundur. Çocuğun içinde bulunduğu ilişkiler değişmeden bu örüntü sürebilir.

Ancak erkenden alınacak bir destek bu durumun çözümü için anlamlı olabilir. Çünkü erken destek alındığında bu bireyde kişilik olarak oturmamış olur. 

Tepkisel Bağlanma Sorunu Çözülür Mü?

Evet tepkisel bağlanma sorunu çözülebilir.

Ama çözüm yalnızca çocuğun iç dünyasına olmamalıdır. Çevresiyle olan ilişkiler de çok önemlidir. Çünkü bu sorun bireysel bir sorun değildir, çocuğun çevresiyle veya çevreyi algılama şekliyle ilgili olarak oluşmuştur.

Reaktif Bağlanma Sorunu Nasıl Çözülür?

Tepkisel bağlanma sorunu için psikoterapi bu süreçte anlamlı bir destek olabilir. Bu psikoterapinin dinamiği süreci anlamlandırmak adına önemlidir. Oyun terapisi, psikodinamik çocuk terapisi gibi birtakım yöntemlerle bu durum ele alınabilir.

Bu yöntemlerde amaçlanan şu olmalıdır. Çocuğun önce terapistle daha sonrasında çevresiyle güvenli bağ deneyimi yaşaması.

Çocuğumda Tepkisel (Reaktif) Bağlanma Sorunu Varsa Ne Yapmalıyım?

Tepkisel bağlanma sorunu olan çocukta anne ve babaların nasıl bir tutum sergilemesi gerektiği aşağıda listelenmiştir:

• Davranışı Kişisel Algılamayın: İlk adım, çocuğun davranışlarını kişisel bir durum gibi değerlendirmemektir. Bu dönemde yaşanan ilişkisel sorunlar, ebeveynlerin kendilerine fazla yüklenmesine neden olabilir.
• Tutarlı ve Öngörülebilir Olun: Çocuğa karşı tutarlı ve öngörülebilir bir yaklaşım sergilemek önemlidir. Benzer ve güven veren tepkilerle karşılaşmak, çocuğun insanlara karşı daha güvenli bir bakış geliştirmesini destekleyebilir.
• Zorla Yakınlık Kurmaya Çalışmayın: Süreci hızlandırmak için çocukla zorla yakınlık kurmaya çalışmak doğru olmayabilir. Yakınlık kurmak zaten zorlayıcıyken buna bir mecburiyet eklenmesi, süreci daha da olumsuz etkileyebilir.
• Sabırlı ve Kapsayıcı Olun: Bu süreçte sabırlı olmak çok önemlidir. Çocuğun koşulsuz kabul edildiğini ve kapsandığını hissetmesi, zamanla ilişki kurma sürecini güçlendirebilir.

Ne Zaman Reaktif (Tepkisel) Bağlanma Sorunu İçin Psikolojik Destek Alınmalı?

Reaktif bağlanma sorunu olan çocuğunuzun günlük yaşamında şu durumlar bir süreklilik arz ediyorsa, vakit kaybetmeden psikolojik bir destek almak sürecin en sağlıklı adımı olacaktır:

• Fiziksel ve duygusal temastan sürekli kaçınıyorsa
• İnsanlara karşı aşırı mesafeli duruyor ya da tam tersi, hiç tanımadığı yabancılara bile sınır tanımadan, kontrolsüzce yakınlaşıyorsa
• Canı yandığında, korktuğunda veya üzüldüğünde sizin tesellinize tepki vermiyor ve acısını tek başına yaşamayı seçiyorsa

Bazen aileler çocukların yaşadığı bu geri çekilmeyi geçici zannedebilirler. Bu yüzden de beklemeyi tercih edebilirler. Bu davranışlar bazen de doğuştan gelen huy olarak değerlendirilir. Bu durumda da genelde çocuk çevreden niye bizle ilişki kurmuyorsun baskısı görür.

Ancak reaktif bağlanma sorunu kendiliğinden geçecek veya baskı kurulup sosyal ortamlarda zorla bulunulduğunda geçecek bir durum değildir. Zaten dış dünyayı tekinsiz olarak kodlayan çocuk kendi iç dünyasına bırakıldığında veya sosyalleşmeye zorlandığında bu kodlar daha da derine işler. Bu derine işleyen düşünceleri çocuğun tek başına yıkması çok zordur.

Psikolojik destek ertelendiğinde, çocuğun iç dünyasındaki bu güvensizlik hissi zamanla kendilik algısına daha fazla yerleşebilir. Alınacak profesyonel destek, çocuğa ve aileye o eksik kalan “güvenli alanı” şefkatle yeniden inşa etme fırsatı sunar. Erken dönemde sağlanan terapötik müdahaleler, sadece bugünkü zorlanmaları hafifletmekle kalmaz; aynı zamanda çocuğun gelecekteki ilişkilenme kapasitesini ve dünyaya duyduğu güveni onarmasına çok değerli bir katkı sağlar.

Otizm ve Tepkisel Bağlanma Sorunu Farkı Nedir?

Dışarıdan bakıldığında bu iki durum sıklıkla birbirine karıştırılabilir. Çünkü her ikisinde de çocuk göz temasından kaçınabilir, kendi dünyasına çekilebilir veya dışarıdan gelen sosyal etkileşimi reddedebilir.

Ancak iki durumun ortaya çıkış kaynağı birbirinden tamamen farklıdır.

• Otizm spektrumunda görülen sosyal iletişim farklılıkları nörogelişimsel bir durumdur. Yani temeli daha çok biyolojik ve yapısal bir zemine dayanır.
• Tepkisel bağlanma sorununda ise belirleyici olan temel şey çocuğun erken dönemdeki ilişki deneyimleridir.

Özetle biri zihnin dünyayı nörolojik olarak farklı işlemesinden kaynaklanırken, diğeri ötekine güvenilemeyen ilişkisel kökenli bir savunmadan doğar.